De volle stilte 

3.    Samen stil zijn

Stil zijn, doe je dat alleen of samen? En hoe verhoudt die stilte zich tot de reële wereld?

Het is mijn overtuiging dat de stilte opzoeken nooit als doel mag hebben om je definitief terug te trekken uit de drukte van de maatschappij of het leven. Daarom is het goed om ook collectieve stiltepraktijken te ontwikkelen. En dat probeer ik ook te doen.

Zitten op zolder is een initiatief dat ik samen met een vriend organiseer om het stil zitten in groep te oefenen. Elke vrijdag komen we samen op zolder, en zitten we een uurtje in alle stilte. 

Stil zijn brengt je niet alleen dichter bij jezelf, maar kan ook ruimte openen voor de ander. In gedeelde stilte wordt die ruimte voelbaar tussen mensen: een nabijheid die geen woorden nodig heeft. Misschien ontmoeten we elkaar daar juist omdat niemand de stilte hoeft te vullen.

4.    De geduldige stilte

Heeft stilte aan zichzelf genoeg, als een plek waar je naartoe kunt gaan? Werkt stilte ook als een instrument om daarmee iets te bereiken? 

Wanneer we de stilte gaan gebruiken en inzetten als middel om een doel te bereiken, verliezen we de gepaste aandacht. Gepaste aandacht hebben voor iemand is aandacht die zich afstemt op de noden van de ander en niet vertrekt vanuit een bepaald idee van wie aandacht geeft. 

Stilte als instrument werkt volgens mij niet. Zodra stilte uitsluitend wordt ingezet om een vooraf bepaald resultaat af te dwingen, verliest ze haar ontvankelijkheid. Dan is stilte geen open ruimte meer, maar een techniek.

We zijn geneigd altijd ergens naartoe te werken en met een bepaald doel voor ogen: het foutloos uitvoeren van een fantasie van Telemann, het opnieuw nastreven van het zorgeloze en blije leven van vóór het overlijden van een dierbaar familielid, een masterdiploma halen, …. Het doel kan aanvoelen als onbereikbaar, ver weg, veel te hoog of onvervulbaar. Je innerlijke stilte wordt verstoord door ongeduld, frustratie en spanning en het is alsof je iets verliest.

Als leraar zie ik de beoefening van liefdevol en aandachtig geduld als een van de belangrijkste voorwaarden voor het nabij zijn bij het soms frustrerende of moeizame leerproces van de leerling. Het betekent in alle stilte en geduld vertrouwen op het tempo van het proces, en daarbij zo weinig mogelijk sturen of forceren. Ook bij rouwbegeleiding is geduld een noodzakelijke voorwaarde om nabij te kunnen blijven bij het onvoorspelbare en meanderende rouwproces. Geduld is hierbij een belangrijke voedingsbron voor de stilte die buiten ruimte en tijd bestaat. Geduld gedijt in stilte.

Het creëren van deze tijdloze stille tijd is in onze time-is-money-maatschappij van vandaag geen gemakkelijke opgave. We denken misschien dat we altijd iets moeten doen, moeten handelen. Thich Nhat Hanh (2025, p. 138) geeft hierover het volgende advies: 

Ga niet zomaar wat doen, ga zitten! Niet-handelen is in wezen ook een vorm van handelen. Er zijn mensen die niet veel lijken te doen, maar hun aanwezigheid is van cruciaal belang voor het welzijn van de wereld. Door de kwaliteit van hun aanwezigheid zijn zij volledig beschikbaar voor anderen en voor het leven als zodanig. Voor hen staat niet-handelen gelijk aan handelen.

5.    De kunst van het luisteren

Geduldige stilte maakt dingen mogelijk. En dat geldt ook voor luisteren. Een kunst die je kunt leren, die een voorwaarde kan zijn voor een diepere verbinding.

Luisteren is evenwel geen passieve praktijk. Luisteren is een actieve houding en een voorwaarde om zowel als muzikant, leraar en begeleider aanwezig te zijn. Ook luisteren gedijt in de stilte. Eckhart Tolle (2003, p. 97) zegt hierover:

Echt luisteren gaat veel verder dan auditieve waarneming. Het is het opkomen van alerte aandacht, een ruimte van aanwezigheid waarin de woorden worden ontvangen. De woorden zelf komen op de tweede plaats. Ze kunnen zinvol of onbegrijpelijk zijn. Veel belangrijker dan waar je naar luistert is de daad van het luisteren zelf, de ruimte van bewuste aanwezigheid die ontstaat terwijl je luistert. Die ruimte is een verenigd veld van bewustzijn waarin je de ander ontmoet zonder de scheidende barrières die ontstaan door het denken. En nu is de ander niet meer ‘de ander’. In die ruimte worden jullie verenigd in één bewustzijn, één gewaarworden. 

Volgens Jean-Luc Nancy is het beoefenen van het luisteren een voorwaarde om muziek te spelen. Daar sluit ik me graag bij aan. In zijn inspirerend boek Á l’ecoute, vertaald tot Listening door Charlotte Mandell, stelt hij een reeks vragen die mijn inziens noodzakelijk zijn bij het uitoefenen van het beroep van muzikant en rouwbegeleider. De innerlijke stilte is voor mij een bodem om te reflecteren over deze vragen, die eerder aandacht in de praktijk van het dagelijks studeren vragen dan wel doelgerichte rationele antwoorden.  

What secret is at stake when one truly listens, that is, when one tries to capture or surprise the sonority rather than the message? What secret is yielded - hence also made public - when we listen to a voice, an instrument, or a sound just for itself? And the other, indissociable aspect will be: What does to be listening, to be all ears, as one would say “to be in the world”, mean? What does it mean to exist according to listening, for it and through it, what part of experience and truth is put into play? What is at play in listening, what resonates in it, what is the tone of listening or its timbre? Is even listening itself sonorous? (Nancy, 2007, p. 5)

Luisteren is niet alleen horen wat de ander zegt, maar je ontvankelijk maken voor wat zich in klank, stilte en aanwezigheid toont.

6.    Geen muziek zonder stilte

Hoe verhoudt muziek zich tot stilte? Is muziek een verdringing of verplaatsing van stilte? Of kan muziek enkel bestaan bij gratie van de stilte?

Een vaak aan Mozart toegeschreven uitspraak luidt: “De muziek zit niet in de noten, maar in de stilte ertussen.”

Misschien is dat geen vanzelfsprekende gedachte. Hoe uitdagend stilte in muziek kan zijn, blijkt onder meer uit vernieuwende kunstvormen.

Met de compositie en de uitvoering van 4’33” drijft John Cage de luisterervaring van zijn publiek tot een ongekende hoogte. Virginie Plateau (2024) beschrijftde eerste uitvoering in augustus 1952 in Woodstock, New York, als volgt: 

Tijdens de eerste beweging kon je de wind horen, die buiten ruiste. Tijdens de tweede begon het zacht tokkelend te regenen op het dak. De stilte werd steeds minder hoorbaar: geïrriteerd gefluister, gekuch van ergernis, geschuifel met de voeten van het ongemakkelijke publiek nam de leegte in. Tijdens de derde beweging waren het de mensen zelf die allerlei interessante geluiden begonnen te maken, terwijl velen zich naar de uitgang begaven. Het duurde precies 4 minuten en 33 seconden voor de zaal zo goed als leeg was en Tudor, de pianist, het deksel van de piano finaal dichtklapte. De geluiden van het dagelijkse leven, voor Cage niet minderwaardig aan muziek, waren aan het publiek niet besteed. 

(Plateau, 2024, p. 21) 

Het stuk 4’33” was een oefening in opmerkzaamheid en aandacht voor wat er al ís. De kunst is gewoon aanwezig te zijn, alert en bewust. 

John Cage stelt in zijn essay Experimental Music: “There is no such thing as an empty space or an empty time. There is always something to see, something to hear. In fact, try as we may to make a silence, we cannot” (Cage, 1961, p. 8). En in zijn Lecture on Nothing schrijft Cage (1961, p. 109):  

I have nothing to say 
and I am saying it 
and that is poetry  
as I need it.

Geen muziek zonder stilte, maar bij Cage blijkt tegelijkertijd: geen absolute stilte zonder geluid. 

Daarmee illustreert Cage een gedachte die Virginie Plateau formuleert in het bijzondere boekje Hoe luidt de stilte? Een kleine filosofie van de stilte: 

Stilte is een grens, een afgrond. Het is de zwijggrens waar mysterie en ook poëzie begint. Vanuit de verstomming. We kunnen de stilte moeilijk met rust laten, terwijl ze in wezen overal is. Maar alleen als we die toelaten. Stilte wordt voortdurend belaagd door onze drang overal wat aan toe te voegen: commentaar, een mening, beelden, duiding,… (Plateau, 2024, p. 22)

7.    Stilte als drager van troost en inzicht

Stilte kan een ruimte openen waar je als mens kunt omgaan met verdriet en verlies. Een ruimte waar woorden soms niet kunnen komen of falen.

Zo kennen we veel uitdrukkingen en rituelen waarin stilte met troost verbonden is. “Ik word er stil van.” “Ik heb er geen woorden voor.” “Laten we een minuut stilte houden ter nagedachtenis.” Ook in het luisteren naar verhalen over verdriet en rouw is stilte een voorwaarde. Stilte kan ons herinneren aan andere dimensies van ons menselijk bestaan en bevraagt de vanzelfsprekendheid van de hedendaagse dominante doelrationaliteit. Die dimensies kunnen ons dichter bij een vorm van troost brengen. Dat leerde ik in mijn ervaring als rouwbegeleider.

Michalinos Zembylas (zoals geciteerd in Wildemeersch, 2015, p. 128) beschrijft stilte als volgt:

In die zin is stilte een teken van een verlangen naar een (samen)leven dat waarden zoals rust, onthaasting, meditatie en duurzaamheid beklemtoont, in contrast met een leven vol stress, jachtigheid, maakbaarheid en ecologische verstoring. De zachte waarden van stilte worden in verband gebracht met het zoeken naar zin, met natuurbeleving, met poëzie en kunst en soms ook met therapie en traumaverwerking.

Het is een inzicht dat ook aansluit bij wat ik leerde in mijn ervaringen als muziekleraar. Niet enkel voor de muzikant maar ook voor de leraar kan stilte immers een betekenisvolle ruimte van verbinding met de leerling zijn. Eckhart Tolle (2003) zegt: 

Een echte geestelijk leraar heeft niets te onderwijzen in de conventionele betekenis van het woord, heeft je niets te geven of toe te voegen, zoals nieuwe informatie, een geloof of gedragsregels. De enige functie van zo’n leraar is je te helpen datgene uit de weg te ruimen wat je scheidt van de waarheid van wie je al bent en van wat je in de diepte van je wezen al weet. De geestelijk leraar is er om die dimensie van innerlijke diepte die ook vrede is bloot te leggen en aan je te openbaren.” (Tolle, 2003, p. 9) 

Wat Tolle hier zegt over een echte geestelijk leraar kan mijns inziens ook gelden voor een muziekleraar. Een muziekleraar hoeft niet voortdurend kennis, aanwijzingen of interpretaties ’in’ de leerling te stoppen. Hij kan ook omstandigheden scheppen waarin de leerling leert luisteren naar wat hij zelf al hoort, voelt en muzikaal begrijpt. Stilte wordt dan een pedagogische ruimte waarin de leerling zelf kan verschijnen.

8.    Stilte in tijden van klimaatverstoring

Wat kan stilte betekenen als antwoord op het ‘lawaai’ van een wereld die met een urgente ecologische crisis wordt geconfronteerd? Staat innerlijke stilte voor het opgeven van de wereld, of vormt het integendeel een nieuwe toegangspoort om te handelen en overeind te blijven in deze wankele tijden? 

Wanneer je je verbindt met de stilte, verbind je je ook met de realiteit van de dingen rondom jou. Je verbinden met deze realiteit kan bijzonder confronterend en beangstigend zijn. De wereldwijde politieke onstabiliteit en de steeds meer voelbare gevolgen van de klimaatverstoring zijn ondertussen niet meer weg te denken uit ons leven. Aandachtig luisteren, niet onmiddellijk reageren, verdragen dat iets moeilijk is, niet wegkijken, aanwezig blijven en handelen zonder alles te willen beheersen, zijn houdingen die we allemaal kunnen aannemen. Ze zouden cruciaal kunnen zijn voor een hoopvolle toekomst voor ons allemaal.

“Wat als het redden van de wereld begint met het luisteren naar die wereld? En wat als dat niet alleen geldt voor die wereld maar ook voor onszelf?” vraagt Tine Hens zich af (Hens, 2025, p. 288). Voor haar is aandacht voor de stilte alvast de moeite waard om er in haar boek Archief van mogelijk verlies een volledig hoofdstuk aan te wijden. 

Bij een aantal auteurs zijn er voor mij relevante inzichten te vinden over iets als een ‘actieve stilte’.

8.1. De stilte in de storm

Stilte kan een plek zijn die je verovert in een ontrafelende wereld. In mijn aandacht voor onze planeet laat ik mij sterk inspireren door de visie van columnist, schrijver en ecologist Jan Mertens die de stilte op een betekenisvolle manier betrekt bij de klimaatproblematiek. In Stilte in de storm (Mertens, jaartal) schrijft hij: 

Stilte in tijden van klimaatverandering. Wat zou dat kunnen betekenen? Het is niet de plek waar je naartoe vlucht om weg te zijn van het lawaai. Het is niet het zwijgende niet willen zien wat er op ons afkomt. Het is niet het sluiten van je ogen voor wat onze kinderen door hun ogen zullen zien. Het is de plek waar je de hoop in je handen houdt.

8.2. Tussen iets doen en niets doen

Ook schrijver en beeldend kunstenaar Filip Van Kerckhoven inspireert mij om aandacht voor de innerlijke stilte te beoefenen als bodem voor mijn engagement in deze veranderende tijd:

De koorts van onze planeet die we ‘klimaatcrisis’ noemen, is ook een reflectie van onze koortsige samenleving en de koorts in ieder van ons, onze angsten, onze stress, ons achterna hollen van doelen die niet noodzakelijk écht goed voor ons zijn of ons niet noodzakelijk gelukkiger maken. Mediteren en onze innerlijke koorts tot rust brengen is dus één van de dingen die ieder van ons kan doen voor de planeet ook. Iedereen die zichzelf en het eigen bewustzijn kan transformeren naar meer rust, stilte en verbinding met intuïtie en de informatie die vervat zit in de stilte, levert daardoor alleen al mogelijk een onschatbare bijdrage aan de transformatie die ons wacht. Want het is niet met woede en strijd dat we het gaan redden. Niet door het aanwijzen van de ‘schuldigen’ en het ten strijde trekken tegen de vermeende ‘boosdoeners’. Maar door onszelf te bevrijden van de patronen die onze mondiale samenleving in haar geheel in hun greep houden. (Van Kerckhoven, s.d.)

8.3. Een nieuwe wereld groeit geruisloos

Lama Zeupa (2009, p. 90) laat zich hoopvol inspireren door de Dalai Lama: 

Volgens de Dalai Lama kun je pas echt een bijdrage leveren aan de wereldvrede als je eerst voor een innerlijke ontwapening bij jezelf zorgt. Daar zijn intussen heel veel mensen mee bezig. Sommigen noemen hen de ‘culturele creatievelingen’. Ze creëren nieuwe vormen van leven, van eten, sparen, reizen en bouwen. Ze dragen hun steentje bij tot een stille maar grootscheepse revolutie. Eens er genoeg mensen zijn die hun voorbeeld volgen, eens de ‘kritische massa’ bereikt is, zal de hele wereld volgen.

Het is mijn overtuiging dat stilte een plek is waar hoop bewaard wordt. Stilte is de grond van waaruit engagement kan ontstaan. Stilte is de kiem voor maatschappelijke verandering. Stilte is dus geen afwezigheid van engagement, maar kan de plaats zijn waar engagement zijn richting vindt.

9.    Waar de dingen samenkomen

De elementen die ik hierboven verzamelde komen voor mij samen in één grondhouding waarmee ik in mijn professionele rollen probeer te werken. Ze vormen meer in het algemeen een belangrijk deel van wie ik ben en hoe ik in de wereld sta. Dat alles kwam ook aan bod in een interview dat ik in 2022 gaf aan AMUZ tijdens het muziekfestival Laus Polyfoniae. Het thema van dat jaar was  ‘troost en muziek’.

“Stilte is echter niet alleen magisch net voor of na een concert, we zouden haast vergeten dat de stilte eigenlijk het witte canvas is waarop de verf komt. Om gewoon te kunnen bestaan, heeft muziek stilte nodig. Als muzikant zoek je de stilte in jezelf op, dat is de plek van waaruit je start. Je concentreert je, je voelt of je ademhaling goed zit, … Stilte is niet alleen een plek, maar ook een brug van mijn ene zelf naar mijn andere zelf. Stilte, of beter gezegd de kracht van stilte, is voor beide ‘zelven’ een belangrijk element. Of is fundament hier een beter woord? Weet je: geluid maak je, muziek maak je – maar stilte is er gewoon. Het enige wat ze vraagt, is om alle geluid te elimineren, pas dan kan je de stilte betreden. Stilte is ook de plek waar ik als therapeut bij rouwenden aanwezig kan zijn. Stilte is de basis om elkaar te kunnen ontmoeten in kwetsbaarheid. Mijn cliënten hebben die aanwezigheid in stilte vaak erg nodig. Zij moeten stil kunnen zijn, kunnen stilstaan. Zelf zoek ik de stilte ook heel erg op. Ik mediteer zo goed als dagelijks, anders zou ik niet kunnen doen wat ik elke dag doe: bij leed aanwezig zijn. We verzorgen ons lichaam, maar we hebben ook een mentale hygiëne nodig. Mediteren is een mooie vorm van verbinding met stilte. Tegelijkertijd vecht je op die momenten wel eens innerlijk een oorlog uit op je kussen.” (Vertommen, 2022)

10.  Slotbeschouwing

De stilte kan een betekenisvolle en dragende realiteit zijn bij troost en muziek. Stilte in de muziek en stilte in de aanwezigheid bij de andere vinden hun oorsprong bij de innerlijke stilte. De innerlijke stilte is ook het canvas waarop de verbinding ontstaat. Stilte is aandacht en gewaarzijn. Stilte is ook in de wereld zijn. Stilte is politiek. De ontmoeting met de stilte kan ervaren worden als een voedende realiteit eerder dan als een leegte of een bodemloosheid. Het is in die verbinding, dat ook de verbeelding, de inspiratie, de non-dualiteit, de troost en de schoonheid zich aandienen.