Filip Van Kerckhoven
Het interview met kunstenaar, denker en jeugdvriend Filip is spontaan ontstaan. Ik moet toegeven dat ik hem niet speciaal had uitgenodigd voor het interview. Hij heeft dus niet op voorhand kunnen nadenken over de vragen rond troost en schoonheid. Hij was op bezoek en plots kwam er bij mij de gedachte om hem de vragen voor te leggen. Het is een bijzonder mooi gesprek geworden.
Troost
Marleen: Is er iets in de wereld waarvan je vindt dat het getroost moet worden?
Filip: Ik denk dat ik moet beginnen met eerlijk toe te geven dat ik in mijn leven niet veel heb nagedacht over het concept troost. Nu ik erover nadenk, heb ik meteen de bedenking dat troost een soort misverstand is. Een soort bevestiging van een misverstand en dan tegelijkertijd de behandeling ervan. Een foute diagnose die dan behandeld moet worden.
Marleen: We maken een foute diagnose om dan te kunnen behandelen?
Filip: Dat was de eerste gedachte die in mij opkwam. Maar dan is er een andere stem die zegt, ik denk dat er soms wel troost nodig is. Dus het is dubbel.
Marleen: Misschien is het belangrijk om de betekenis van het woord een juiste lading te geven. In alle gesprekken die ik al gehad heb, voel ik dat er een connotatie aan het woord troost hangt. Is het niet zo dat we van nature geneigd zijn te troosten bij het zien van lijden?
Filip: Het woord troost is een label. Als een kind huilt, is dat dan troosten of zouden we dat ook anders kunnen benoemen? Dan zijn we natuurlijk over woorden bezig. En is het hetzelfde bij een volwassenen als bij een kind? Dat is ook een vraag. Een volwassene kan ook verlies en pijn lijden. Maar is de aandacht die we geven dan troost? Is er dan niet iets anders wat we kunnen doen bij een volwassenen?
Marleen: Het verschil tussen een kind en een volwassene, denk ik - als het gaat over lijden - is dat een kind, en zeker een baby, onbevangen, ongemanipuleerd lijdt. Als het honger heeft, als het pijn heeft, als het bang is, dan weent het en geeft zo zijn lijden aan. Een baby heeft ook nog geen schaamte, dat is iets wat we leren, om op een andere manier te reageren op eigen lijden. Bij volwassenen is dat uiteraard anders als we lijden opmerken bij anderen. En dan is de troost natuurlijk iets anders.
Filip: Ja, ik denk ook dat er een verschil is. Een kind heeft ook niet de capaciteit om zijn situatie anders te gaan benaderen. Ik zou het niet troosten noemen.
Een volwassene die lijdt heeft de optie om dat lijden te onderzoeken en te zien wat er aan de hand is.
Analyseren is niet het juiste woord, te gaan bekijken en daar iets mee te doen. En dat kan van alles zijn. Soms moet er iets begrepen worden, soms moet er iets losgelaten worden, soms moet er iets gewoon ervaren worden. En soms lijkt het woord troost mij niet altijd de gepaste benadering. Dat lijkt alsof je jezelf een pil geeft tegen de pijn.
Marleen: Troost als medicijn? Filip: Ik snap ook dat dat niet helemaal klopt. Er is iets in troost dat waardevol is, het is niet dat het als begrip geen bestaansrecht heeft maar er blijft een soort dubbelheid aan hangen voor mij.
Ik denk dat lijden kan getransformeerd worden in iets anders. Dat is niet hetzelfde als troost. Pijn of verlies kan soms gewoon de mal zijn waarin iets anders kan ontstaan.
Ik heb ooit iets gelezen van Kahlil Gibran: ‘hoe dieper het mes in ons kerft, hoe meer vreugde in de wonde past’, daar kwam het op neer. Ik denk dat we het ook zo kunnen zien, dat we pijn en lijden zien als een soort mal, waarin een soort volheid kan ontstaan.
Marleen: Volheid als een gevoel van vreugde?
Filip: Ja, een soort van begrijpen en aanvaarden, misschien zelfs vreugde. En dat lijkt mij niet helemaal hetzelfde te zijn als troost.
Marleen: Het lijden in zijn natuurlijk bestaan is waardevol, en als er troost komt, kan de mal zijn werk niet doen? Dan is er geen bedding?
Filip: Ja, dat zou kunnen in sommige gevallen, denk ik. Als er lijden is gaan we troost zoeken in van alles…
Marleen: Afleiding?
Filip: …in een boek lezen, naar de cinema gaan, wijn drinken of chocolade. Maar als je niet naar die zogezegde troost gaat, maar bij die pijn blijft, als je erdoor gaat, dan kan er iets anders volgen, een positieve vorm. Aan het woord troost hangt voor mij het idee, we gaan het verzachten met iets dat leuk is. En dat klinkt dan ook weer niet helemaal juist, omdat troost ook een diepere laag heeft en iets krachtiger en betekenisvoller kan zijn dan enkel een glas wijn drinken.
Marleen: De definitie van troost waar je weigerachtig voor bent, is wanneer troost het lijden ontkent, negeert of verdooft. Troost als medicijn. Terwijl er ook een vorm van troost bestaat, zonder dat jij dat woord gebruikt, waarin je de pijn of het lijden zoals het is erkent en er een mal kan ontstaan voor iets moois. Je gebruikt het beeld 'mal' als taal van een beeldend kunstenaar. Een mal of een bedding waarin het lijden erkend wordt, gezien wordt. Is die erkenning niet ook een vorm van troost?
Filip: Ja, dat is een andere manier om naar troost te kijken. Erkennen en beleven van wat er is. En die transformatie kan dan ook een soort troost zijn.
Ik kan me inbeelden, als iemand met heel veel lijden geconfronteerd wordt, dat de nabijheid van een andere persoon of personen, die dat meedragen, ook troost kan zijn en heel waardevol en nodig of belangrijk is.
Dat is dan niet zoet houden of onderdekken of sussen. Dat is erbij staan en ermee doorgaan. En in die zin kan troost heel sterk zijn, denk ik, of nodig.
Misschien zijn er verschillende categorieën van troost.
Schoonheid
Marleen: Wat is schoonheid voor jou?
Filip:
Ik vind schoonheid essentieel in het leven. En levens voedend. Het is de basis van alles. We leven niet om te overleven, we leven om mooie dingen te ervaren.
Marleen: Ben je daarom kunstenaar geworden?
Filip: Ja, dat is niet zozeer een keuze maar een innerlijke noodzaak. Ik denk dat schilders gaan schilderen omdat het gewoon het enige is dat zinvol lijkt op een bepaald moment. Anders moet je er niet aan beginnen. Dat is geen rationele beslissing.
Wat is schoonheid in kunst? Daar kan je over discussiëren. Mensen vinden veel kunst lelijk. Bijvoorbeeld Francis Bacon, ik vind zijn werk schoon, niet omdat het mooi is of bevallig. En al zeker niet om als decoratie aan de muur van de woonkamer te hangen. Dat is mijn terminologie. Je kunt dat misschien ook omdraaien voor iemand anders. Het zijn altijd die labels.
In schoonheid zit ook waarheid en bij iets blijven dat pijnlijk kan zijn.
Zoals bij de werken van Francis Bacon, of Giacometti. Iets dat moeilijk, pijnlijk en afgrondelijk is, onder ogen zien, erbij blijven, het ervaren zonder het te proberen verbloemen. Daar komt een soort schoonheid uit. Niets is meer deprimerend dan kitsch. Want kitsch gaat dat allemaal uit de weg. Daarbij willen we gewoon het lieflijke plaatje. Al dat donkere willen we niet zien. Als alles altijd vrolijk moet zijn, krijg je die wenende zigeunermeisjes in de zonsondergang. Dat is verschrikkelijk. Dat geeft mij geen troost.
Troost en Schoonheid
Marleen: Is er een link met schoonheid? En met kunst? Denk maar aan al die mooie muziek met lijden als thema, zoals de Matthäuspassion van Bach en zoveel songteksten over de verloren liefdes. Is er een relatie tussen schoonheid en troost?
Filip: Ik link schoonheid en troost niet automatisch aan elkaar. Bij de ervaring van schoonheid bij echte kunst zou ik nooit het woord troost gebruiken. Ik weet niet waarom ik nooit zo met dat woord bezig ben geweest. Je zou dat misschien troost kunnen noemen, maar… De voeding die je dan uit die kunstkracht haalt is er net omdat ze de wonden en de pijn ook onder ogen ziet.
Ik denk dat alle grote kunst de afgrond in zich draagt. Dat is net wat kunst zo krachtig maakt, dat balanceren tussen levenskracht, kleur en energie langs de ene kant en pijn, onwetendheid en de afgrond langs de andere kant.
Er zijn schilders waarbij dat niet zo snel duidelijk is zoals bijvoorbeeld bij een late Matisse. Mensen denken dat het allemaal over vrolijkheid gaat met zoveel mooie kleuren. Maar daar zit altijd nog die afgrond in. En dat is juist zo krachtig bij de late werken van Matisse.
Kunst gaat over het herkennen van al de aspecten van het bestaan, in volledige aanvaarding en die dan een vorm geven die woordeloos kan communiceren.
Je zou kunnen zeggen dat dat troostend is, maar ik zou dat woord er niet op plakken, omdat je dan weer iets gaat toedekken. We moeten getroost worden omdat het gat er is, terwijl dat gat een deel van ons is.
Ik zou het de vreugde van de aanvaarding noemen.
Schoonheid die troost roept bij mij een valse tegenstelling op die misschien niet helemaal klopt. In het boek van Wim Kayzer, Het boek van de schoonheid en de troost vragen ze aan een aantal wetenschappers, merendeel materialisten, welke schoonheid troostend is. De geïnterviewde wetenschappers gaan ervan uit dat alles zinloos is. ‘Het universum is zinloos, en wij kunnen dan een soort schoonheid creëren in dat zinloze universum.’ Voor mij klopt dat verhaal niet. Er zitten volgens mij veel onjuistheden in. Ten eerste, dat het universum zinloos zou zijn, is een persoonlijke gedachte. Dat gezegd, is er een proefopstelling die dat bewijst? Kun je in een laboratorium een experiment maken dat bewijst dat het universum zinloos is? Dus je beslist dat het universum zinloos is en dan beslis je dat er getroost moet worden. En die troost vinden we dan in de kunst.
Marleen: Kunst als een soort van consumptie?
Filip:
Het idee dat we door kunst moeten worden getroost voor een aspect van het universum klopt niet volgens mij.
Een vorm van mis begrijpen van kunst omdat het uitgangspunt niet klopt. Door die tegenstelling zijn wij onszelf als afgescheiden van het universum gaan zien. Wij zijn toevallig in dat universum terecht gekomen. Dat lijkt hier zinloos. Al die lichtjaren en al die sterren, het lijkt dat we er niks mee te maken hebben. Dus wat kunnen we doen om ons te troosten zodat we weer in balans zijn? Troost zoeken in de schoonheid van kunst. Daar ben ik het niet mee eens. We zitten met een hoop kronkels die volgens mij niet kloppen. Zoals de kerk die beslist dat we allemaal zondaars zijn, en daarom boete moeten doen. Dit is een premisse die gecreëerd is. En dan creëer je een hoop antwoorden op die eerste premisse. En dan zitten we vast in de kringloop.
Marleen: Kunst als troost is dan iets dat moet corrigeren?
Ik denk eerder dat kunst een bewijs is dat het universum niet zinloos is. Omdat het een symptoom is van het universum. De filosoof Alan Watts, toont goed aan dat wij een symptoom zijn van het universum. We zijn allemaal een deel van het universum. Jij bent een stukje melkwegstelsel. Elk van de atomen in je lichaam hebben ooit in een ster gezeten, weet je. Dus wij zijn symptomatisch voor het hele universum.
Een ander woord voor Troost?
Filip: Ik begrijp dat er ook een ander soort troost is, een houding die ligt in het ervaren en het niet ontkennen maar het transformeren van pijn of vrees. Of in het aanwezig zijn bij iemand, dat je samen iets draagt of een ritueel hebt om iets te plaatsen ofzo. Ik kan niet onmiddellijk een ander woord vinden, dus we zullen het dan ook maar troost noemen. Misschien zou er een ander woord voor mogen gemaakt worden. Lastige dingen in ons leven zijn soms een zegen omdat ze een transformatie mogelijk maken. Op zich moeten we niet getroost worden voor de erge dingen die we meemaken. Stel je voor dat we sinds onze geboorte alleen maar makkelijke en leuke dingen zouden ervaren, wie zouden we dan geworden zijn?
Marleen: Ik zou het niet weten.
Filip: Er zijn dus twee categorieën van troost. De troost die we met een medicijn genezen of toedekken met chocolade en afleiding en de troost die meer bestaat uit het transformatieproces dat in de pijn zelf ligt.
Marleen: Vanuit het volle bewustzijn van de realiteit zoals ze is?
Filip: En met volle aanwezigheid bij wat er is.
Marleen: Kan die troost door anderen aangeboden worden of is het een troost die bij zichzelf gevonden moet worden?
Filip: Ik denk dat de ander dat proces kan helpen, gewoon door aanwezig te zijn en mee te dragen.
Marleen: Wat is dan de impact van de andere aanwezigen bij uw lijden? Hoe kunnen zij bijdragen aan dat wat er groeit uit de mal?
Filip: Ik denk dat niemand het voor u kan oplossen. Maar ik denk wel dat mensen door hun nabijheid ondersteuning kunnen bieden in dat proces. Dat je elkaar meedraagt. En dat heeft misschien niet veel handeling nodig of niet veel woorden nodig, gewoon aanwezigheid. Dat kunnen we ook troost noemen.
We maken soms te veel onderscheid tussen wat positief is en wat negatief is. En we willen dan vooral de positieve dingen ervaren en het negatieve zo min mogelijk. Ik zou niet per se gaan streven om het negatieve zo veel mogelijk te ervaren, dat lijkt mij geen gezonde doelstelling, maar ik denk dat ze allebei waarde hebben, het ene bestaat niet zonder het andere.
Vrije wil, hoop en veerkracht
Marleen: Kan je vrij kiezen voor het leven dat je wil leiden?
We zijn in staat om onszelf te troosten zeg je. Of nabij te zijn bij het lijden zodat er een mal kan ontstaan voor wat er zich aandient. Dat erkennen kan troostend zijn, zo kan er iets groeien. Zo kunnen we helen, of kan er iets transformeren. De vraag is of we daar vrij voor kunnen kiezen of niet? En kan iedereen daarvoor kiezen? Is de ellende in de wereld geen bewijs dat het net niet afhangt van vrije wil?
Filip: Ik weet niet of dat waar is. Ik geloof eigenlijk wel dat we quasi altijd de keuze hebben. Ik denk zelfs dat dat redelijk essentieel is in het leven. Ik denk dat we niet kunnen kiezen voor de levens- omstandigheden die op ons afkomen, maar wel hoe we ermee omgaan. Ik denk ook niet dat we kunnen kiezen om het allemaal alleen op te lossen. Maar ik denk wel dat we kunnen kiezen om er zo constructief mogelijk mee om te gaan en te proberen er sterker uit te komen.
Marleen: Is dat bewustzijn?
Filip: Er zijn mensen die zeggen dat vrije wil niet bestaat. Ik ben het daar niet mee eens. De kwantumfysicus Frederico Fagin draait het om en zegt dat het bestaan van het universum een kwestie van vrije wil vanuit kwantumniveau bewustzijn is. Hij maakt de gelijkschakeling tussen bewustzijn en vrije wil. Hij zegt dat het de vrije wil is die de werkelijkheid creëert. Bewustzijn is volgens hem de interne staat van een kwantumveld, dat zich bewust is van zijn eigen staat. In principe zijn we discrete fractale aspecten van een groter geheel die zich bewust zijn van hun eigen staat en die als essentieel kenmerk vrije wil hebben. Ik weet niet of we nog op je onderwerp zitten?
Nadenken over vrije wil is belangrijk. Mensen gaan snel in de slachtofferrol, denk ik.
Als ik zeg dat er vrije wil is, weet ik dat ik ermee moet opletten. Stel dat je vanuit je vrije wil zegt: ik ga hier mijn uiterste best doen om hier door te komen, dan nog kan het zijn dat het leven u blijft saboteren.
Marleen: Vrije wil heeft dan niets met het resultaat te maken maar is eerder een intentie of een uitgangspunt? Niet omdat je ergens een succes boekt dat dit het gevolg is van vrije wil is of van je eigen vrije keuzes?
Filip: Ja, er zijn voorbeelden van mensen die het ondenkbare doormaken en dan toch weer verder gaan. En dat vind ik alleszins inspirerend hoeveel moed en veerkracht mensen hebben. Ik zou het bijna troostend kunnen noemen.
Marleen: Zijn mensen die niet opgewassen zijn tegen veel tegenslag zelf verantwoordelijk wanneer ze onderuit gaan en zich verliezen in alcohol- of drugsgebruik?
Filip: In laatste instantie is iedereen verantwoordelijk voor hoe hij omgaat met zijn lijden. Je kunt het zover laten komen dat het beyond repair is, maar dan heb je dit nog altijd aan jezelf te danken. Het is nooit iemand anders zijn schuld.
Marleen: Niet die zijn schuld, maar misschien wel die zijn schuld. (wijst naar boven) Psychologisch is dat natuurlijk heel complex wat je zegt.
Filip: Dat het God zijn schuld is?
Marleen: Nee, niet God, de ouders. Intergenerationeel lijden?
Filip: Dat klopt ook nooit helemaal. vorige generaties kunnen dingen gedaan hebben die je pijn hebben gedaan. Of je kan een gebrek, of helemaal geen liefde hebben gekregen. En dat kan natuurlijk heel ver gaan, bijvoorbeeld kinderen die misbruikt worden. Heel die discussie wordt natuurlijk moeilijker naarmate het lijden extremer wordt.
Marleen: We staan niet allemaal aan dezelfde lijn in het leven. Filip: Zeker niet. Ik wil de zaak ook niet minimaliseren. Een mooi voorbeeld is Thomas Houseago. Hij is een beeldhouwer die enorme beelden maakt in plaaster. Heel brutale, primitieve, grote plaasteren figuren. Allemaal heel ruw. Een vriend vertelde mij dat de kunstenaar als baby verkracht is geweest. Misschien heeft hij aan die gruwelijke gebeurtenissen geen bewuste herinneringen. Dat weet ik niet. In een latere periode van zijn leven heeft hij ook alle stadia van drugs en alcohol doorlopen. Maar nu is hij die pijn aan het transformeren en maakt hij prachtige kunst. Je kan je wel iets voorstellen bij al die enorme figuren die zo dreigend kijken.
De kunstenaar slaagt erin om de afgrondelijke pijn uit zijn vroegste levensjaren te transformeren. En dat is wat kunst ook kan. Veel kunstenaars hebben natuurlijk trauma getransformeerd in schoonheid.
Marleen: Doen alle kunstenaars dat?
Filip: Ik denk niet dat alle kunstenaars zo getraumatiseerd zijn. Bij Rik Wouters denk ik niet dat er veel trauma was. Maar bij vele anderen wel ja. Er zijn inderdaad mensen die zo'n erge dingen meemaken dat je goed kan begrijpen dat ze ten onder gaan. Maar waar ik mij zo over blijf verbazen is de veerkracht van mensen. In Gaza bijvoorbeeld zitten zoveel mensen al 2,5 jaar in een platgebombardeerde stad, ze worden uitgehongerd en leven in tenten in erbarmelijke omstandigheden, in de kou en zonder eten of sanitaire. En die mensen houden vol. Je ziet kinderen voetbal spelen op ruïnes. Waar halen ze die levenskracht vandaan?
Dan toch troost?
Marleen: Door te onderzoeken wat de betekenis is van het woord troost kom je op het domein van hoop, veerkracht en vrije wil, maar net zoals sommige anderen die ik geïnterviewd heb, gebruik je het woord troost amper? In boeddhistische teksten komt het woord alvast niet voor.
Filip: In het boeddhisme gaat men ervan uit dat alle lijden sowieso een illusie is.
Marleen: De eerste edele waarheid: alles is lijden.
Filip: Lijden ontstaat vanuit gehechtheid.
De leerling vraagt aan zijn boeddhistische leraar: ‘Is it okay to use email?’ De leraar antwoordt: ‘As long as there are no attachments.’
Maar het is ook ergens dubbel, we weten dat lijden een illusie is en een gevolg van gehechtheid. Maar het leven brengt dingen mee die pijnlijk, zwaar en moeilijk zijn. Lijden is niet zomaar weg te wuiven met een spirituele bypass. Ik denk dat pijn wel echt heel reëel is.
Marleen: En als je lijden wegwerkt, werk je ook de liefde weg. We lijden uit liefde. We rouwen omwille van de liefde. Filip:
De pijn is een aspect van de liefde.
Marleen: Wat ik interessant vind, is dat jij op een mooie manier de link legt naar schoonheid. Schoonheid die voor jou geen decoratie, geen huilend kindje is. Maar schoonheid die je herkent in Francis Bacon of de late Matisse waarbij de realiteit van de dingen zoals ze zijn, er mogen zijn en niet toegedekt of opgesmukt moet worden. Dat de opgesmukte versie van de realiteit die de illusie van troost geeft niet de definitie van troost mag zijn. De realiteit zoals ze is toedekken is geen kunst. Als er pijn is, dan is kunst een transformatie in de vorm van lelijke schoonheid of zoiets.
Filip: Heb je Wat blijft van Patricia de Martelaere gelezen? Zij ontmaskert meesterlijk en op een heel mooie manier het nihilistische, materialistische en wetenschappelijke wereldbeeld. Als je eerst beslist dat de wereld een tranendal is en vreselijk is om in te leven, dan heb je troost nodig om in de wereld te kunnen blijven bestaan.
Marleen: En wat is dan de reden van bestaan?
Filip: Ja, dat begrijp ik dan eigenlijk ook niet heel goed. Alan Watts kon dat nihilistische wereldbeeld ook heel goed ontmaskeren. Het spel moet de moeite waard zijn. En als je over dit spel al van tevoren beslist dat het zinloos is, ben je nog enkel aan het overleven en niet aan het leven. Waarom zouden we moeten overleven?
Marleen: Is die ontevredenheid een voedingsbodem voor materialisme? Door spullen te kopen kan je het leven weer zin geven?
Filip: Ah voilà, dan ga je shoppen. Meer van dit, meer van dat, de kick van een nieuw kleedje of een computer, die reis naar Indonesië.
Materialisme is de staatsreligie van het kapitalisme.
Ze passen als gegoten bij elkaar. Ze zijn ook samen ontstaan.
Als je alles ziet als bezield, sacraal, het hele universum, gaande van die kamerplant tot het melkwegstelsel hebben we al wat minder troost nodig.
En als je jezelf ziet als sacraal en nooit eindigend, en een fractaal deel van het al, waarom zouden we dan troost nodig hebben?
Marleen: Troost is volgens jou een houding die noodzakelijk is in de onvolwassen periode van de mens (troost 1). We worden als mens heel erg hulpeloos geboren. Anders dan bij de dieren en de planten gaat een mensenkind dood als het alleen komt te staan. Moeten we troost herleiden tot de afgestemde aandacht voor een kind dat weent. Een kind leert zo dat wat het ervaart, verdriet of pijn of angst is. En dan is troost eigenlijk een houding om het kind te ondersteunen tot het volwassen is. Wanneer het kind volwassen is en voor zichzelf in de wereld kan staan, is het belangrijk om anders naar troost te kijken (troost 2). Filip: Vroeger kenden we voor de overgang van kind naar volwassenen mooie overgangsrituelen. Vaak moeilijke rituelen met veel beproevingen en pijn.
Marleen: Dus als je in je kinderjaren geleerd hebt door troost te ervaren bij lijden en geleerd hebt dat de dingen kunnen zijn zoals ze zijn, zonder het ontwikkelen van overlevingsstrategieën, heb je dan als volwassene geen nood meer aan dit soort troost? Want dan wordt troost eigenlijk het toedekken van wat het volwassen leven is?
Filip: Dit is voor mij het onderscheid tussen troost 1 en troost 2. Toost 1 is het toedekken, de chocolade, de wijn.
Troost (2) is de kracht van het herkennen van wat er is en het samen dragen op een niet- sussende manier.
We hebben allemaal wel steun nodig en hulp. Niemand kan alles alleen doen, denk ik.
Marleen: Troost stopt niet met volwassen zijn, maar moet van aard heel erg veranderen. Omdat we sociale dieren zijn, blijven we verbonden met onze medemens en kan troost een vorm van nabijheid zijn?
Filip: Ja.
Marleen: Dankjewel Filip voor het mooie gesprek!
Filip Van Kerckhoven is beeldend kunstenaar en docent schilderkunst en tekenen. In 2020 besloot hij zijn praktijk als kunstenaar stop te zetten om zich te wijden aan de ecologische meta-crisis. Zijn oorspronkelijke intentie om een documentair fotografisch reisproject te ontwikkelen is uitgemond in een persoonlijke verkenningstocht inzake wereldbeelden en metafysica, waarbij hij onderzoekt hoe ons materialistische wereldbeeld aan de grondslag ligt van de ecologische crisis. Hij doet verslag over deze zoektocht in zijn blog, en werkt aan een eerste boek.
Referentie:
Kayzer, W. (2000). Het boek van de schoonheid en de troost. Contact.
de Martelaere, P. (2007) Wat blijft. Querido
