Onderzoek
Een onderzoek naar troost en schoonheid als verbindende en dragende begrippen in mijn professionele praktijk als muzikant, muziekleraar en rouwbegeleider
Voor dit onderzoek heb ik in mijn mandaat als onderzoeker een fijne groep mensen geïnterviewd. De keuze van de gesprekspartners was eerder intuïtief, maar niet willekeurig en gedreven door inspiratie: het zijn allemaal mensen uit het artistieke veld die mij in mijn leven als musicus en rouwbegeleider oprecht gevoed hebben: schrijvers, denkers, beeldende kunstenaars, componisten, muzikanten, performers. De dialogische interviews groeiden uit tot een verzameling bijzonder ontroerende gesprekken.
Ik ben bijzonder dankbaar voor de openheid, gedachten en woorden van Tom Hannes, Luc De Winter, Filip Van Kerckhoven, Jan Mertens, Tine Hens, Jowan Merckx, Dominik Riepe, Anton Valcke en Martin Valcke.
Ik heb er bewust voor gekozen om troost niet vanuit een therapeutische blik of vanuit professionele zorgexpertise te benaderen. Daarom interviewde ik geen collega-rouwtherapeuten of rouwdeskundigen. Deze afbakening houdt geen ontkenning van het therapeutische perspectief in, maar vloeit voort uit mijn keuze om troost te onderzoeken als een existentiële, menselijke en mogelijk esthetische ervaring. Ik benader troost als een universele dimensie van het menselijk bestaan, die ontstaat in de verhouding van de mens tot zichzelf, tot anderen en tot de wereld.
De gesprekken vertrokken vanuit de volgende kernvragen:
Wat is troost voor jou?
Moet er getroost worden in de wereld?
Wat is troost vooral niet?
En wat is schoonheid voor jou?
En is er een relatie tussen troost en schoonheid?
De gesprekken zijn stuk voor stuk bijzondere documenten, waarin kwetsbare getuigenissen, persoonlijke verhalen en wijze inzichten over troost en schoonheid samenkomen. Zij vormen de ruggengraat van mijn onderzoek. Vanwege hun omvang zijn de volledige transcripten niet in deze scriptie opgenomen. Ze kunnen, samen met de oorspronkelijke geluidsopnames, online worden geraadpleegd.
In de loop van de gesprekken stelde ik vast dat bij de meerderheid van de geïnterviewden een kritische bezorgdheid leeft over het beeld dat wij vandaag van troost hebben. Die kritiek richt zich vooral op wat troost niet is en niet zou mogen worden. Daaruit ontstond de titel Als de dood voor troost, die deze kritische en ambivalente verhouding tot troost verwoordt.
Ik benader de interviews niet als neutrale of onderling verwisselbare gegevens, maar als dialogische ontmoetingen waarin kennis ontstaat. Mijn eigen ervaring is daarbij aanwezig, maar vormt niet de maatstaf waaraan alle uitspraken worden getoetst. Door verschillende stemmen naast elkaar te plaatsen, wil ik overeenkomsten, spanningen en tegenstemmen zichtbaar maken en vermijden dat het onderzoek uitsluitend bevestigt wat ik vooraf al dacht.
Als de dood voor troost, negen interviews
Tom Hannes
Tom Hannes was lange tijd zenboeddhistisch monnik. Hij is therapeut, theatermaker en columnist bij de Standaard en docent aan de Technische Universiteit Eindhoven over klimaat, technologie en zingeving. Hij schreef verscheidene alom geprezen filosofische boeken
Luc De Winter
Luc De Winter is zenmeester en componist. Wegens chronische gezondheidsproblemen leidt hij een teruggetrokken bestaan waarbij hij zich concentreert op het begeleiden van zijn zenstudenten en het schrijven van muziek. Zijn oeuvre bestaat uit werk voor kleine bezettingen; het is sterk verbonden met de praktijk van het zenboeddhisme en vergelijkbare tradities.
Filip Van Kerckhoven
Filip Van Kerckhoven is beeldend kunstenaar en docent schilderkunst en tekenen. In 2020 besloot hij zijn praktijk als kunstenaar stop te zetten om zich te wijden aan de ecologische meta-crisis. Zijn oorspronkelijke intentie om een documentair fotografisch reisproject te ontwikkelen is uitgemond in een persoonlijke verkenningstocht inzake wereldbeelden en metafysica, waarbij hij onderzoekt hoe ons materialistische wereldbeeld aan de grondslag ligt van de ecologische crisis. Hij doet verslag over deze zoektocht in zijn blog, en werkt aan een eerste boek.
Jan Mertens
Jan Mertens studeerde Germaanse filologie, werkt als strategisch adviseur bij de Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling en is al bijna veertig jaar actief in de groene beweging. Hij is voorzitter van de denktank Oikos en lid van de redactie van het tijdschrift. Hij is verder o.a. colunnist bij MO* en schrijft regelmatig opiniestukken voor De Standaard en Knack. In 2023 verscheen zijn eerste boek: Het doet ertoe. Over verdriet, hoop en verzet.
Tine Hens
Tine Hens is historicus, auteur en journalist voor Apache en Knack Focus. Ze schrijft vooral over de klimaatcrisis, het dramatische verlies van dieren, planten, paddenstoelen en over leven binnen de grenzen van deze planeet. Tine schreef de volgende boeken: Het klein verzet (2015), Het is allemaal de schuld van de Chinezen (2021), De wereld die wij delen (2022). In 2025 verscheen haar boek: Archief van mogelijk verlies.
Jowan Merckx
Voor Jowan Merckx is blokfluit spelen telkens weer teruggaan naar het wezenlijke, via het spelen van melodieën die geworteld zijn in eeuwenoude stijlen en tradities. Jowan speelt in verschillende groepen en ensembles in de oude muziek en de folk. Met zijn eigen groep Amorroma biedt hij een zelfgecomponeerd repertoire aan, geïnspireerd door middeleeuwen, renaissance en barok en traditionele muziek van over heel Europa.
Dominik Riepe
Dominik Riepe studeerde klavecimbel en werkt als begeleider aan het Koninklijk Conservatorium van Brussel en leraar klavecimbel aan twee muziekacademies. Hij treedt vooral op met Musica Rivelata, een ensemble dat hij samen met zijn echtgenote Hermelinde de Smet opgericht heeft. Buiten zijn professionele leven improviseert hij graag op zijn klavichord en fotografeert hij wilde planten en insecten.
Anton Valcke
Anton Valcke is jazzdrummer en student aan het Conservatoire Royal de Bruxelles. Hij beweegt zich tussen uiteenlopende stijlen als jazz, afrobeat, rock en neo-soul en is actief in verschillende projecten, waaronder Reinel Bakole, Gaaci Fusion en het Kays Frihat Quintet. Voor Anton is muziek spelen een manier om te luisteren, te verbinden en de stilte te eren.
Martin Valcke
Martin Valcke is componist, arrangeur en muzikant met brede ervaring in klassieke muziek, jazz, pop en theater. Gedreven om die werelden in nieuwe muziek samen te brengen. Docent aan LUCA School of Arts, Campus Leuven, opleidingen Muziektherapie en Muziekpedagogie. Houdt van het diepgaande en verfijnde, maar evenzeer van het rauwe en ongegeneerd absurde.